Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số đã làm thay đổi căn bản cách con người mua sắm. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, người tiêu dùng có thể tiếp cận hàng triệu sản phẩm, so sánh giá cả, đọc đánh giá và hoàn tất giao dịch trong vài phút. Tuy nhiên, đằng sau sự tiện lợi ấy là một hệ sinh thái tiếp thị số tinh vi, nơi mỗi cú chạm, nhấp chuột đều có thể dẫn đến những quyết định chi tiêu thiếu cân nhắc nếu người mua không đủ tỉnh táo.
Minh họa từ internet
Công nghệ tiếp thị số ngày nay không chỉ đơn thuần là quảng cáo, các thuật toán phân tích dữ liệu người dùng, ghi nhớ thói quen tìm kiếm, lịch sử mua hàng và thậm chí cả cảm xúc, để từ đó “đề xuất đúng thứ ta muốn” vào đúng thời điểm.
Những dòng chữ như “chỉ còn 1 sản phẩm”, “ưu đãi kết thúc trong 5 phút”, hay “hơn 10.000 người đã mua” được thiết kế nhằm kích thích tâm lý sợ bỏ lỡ. Người tiêu dùng dễ bị cuốn vào cảm giác khẩn cấp và mua sắm theo cảm xúc hơn là theo nhu cầu thực sự. Mạng xã hội càng làm cho xu hướng này trở nên mạnh mẽ.
Mượn hình ảnh người nổi tiếng, người có sức ảnh hưởng để liên tục giới thiệu sản phẩm thông qua hình ảnh đẹp, lời nói thuyết phục và trải nghiệm có vẻ chân thực. Khi niềm tin được đặt sai chỗ, người tiêu dùng dễ nhầm lẫn giữa giá trị thật của sản phẩm và giá trị được “tô vẽ” bằng hình ảnh, câu chuyện tiếp thị.
Một vấn đề khác của mua sắm thời đại số là sự bùng nổ của tiêu dùng không bền vững. Việc mua hàng quá dễ dàng khiến nhiều người sở hữu những món đồ ít khi sử dụng, nhanh lỗi thời hoặc kém chất lượng. Để tỉnh táo mua sắm trong thời đại công nghệ tiếp thị số, trước hết người tiêu dùng cần rèn luyện khả năng tự hỏi: “Mình có thực sự cần món đồ này không?”.
Việc tạm dừng vài giờ, thậm chí vài ngày trước khi bấm nút mua có thể giúp tránh những quyết định bốc đồng.
Quản lý tài chính cá nhân cũng là một kỹ năng quan trọng. Việc lập ngân sách, theo dõi chi tiêu và đặt giới hạn cho mua sắm trực tuyến giúp người tiêu dùng giữ được quyền kiểm soát. Công nghệ có thể dụ dỗ nhưng cũng có thể hỗ trợ: các ứng dụng quản lý tiền bạc, danh sách mua sắm và cảnh báo chi tiêu là những công cụ hữu ích nếu được sử dụng đúng cách.
Tỉnh táo khi tiêu dùng còn là lựa chọn một lối sống có trách nhiệm. Ưu tiên chất lượng hơn số lượng, ủng hộ sản phẩm bền vững, tôn trọng giá trị lao động là cách để mỗi cá nhân không bị cuốn trôi bởi làn sóng tiếp thị số. Khi người tiêu dùng thông minh hơn, thị trường cũng buộc phải minh bạch và lành mạnh hơn.
Trong kỷ nguyên số, mua sắm thông minh không nằm ở việc mua nhiều, mà ở khả năng làm chủ công nghệ, cảm xúc và lựa chọn của chính mình.
48% người tiêu dùng Việt xem đánh giá trên mạng trước khi mua hàng
Ngày 18/12, DoubleVerify công bố báo cáo Global Insights 2025, phân tích hành vi của 22.000 người tiêu dùng tại 21 quốc gia về cách họ tương tác với các nền tảng số. Tại Việt Nam, dữ liệu chỉ ra mạng xã hội đang giữ vai trò then chốt trong hành trình khám phá sản phẩm và thương mại.
Theo báo cáo, gần một nửa người tiêu dùng Việt Nam (48%) tìm đọc các đánh giá trực tuyến trước khi quyết định mua hàng. Bên cạnh đó, 42% người dùng sử dụng mạng xã hội như một kênh để tìm kiếm và xác thực lại thông tin sản phẩm.
Người Việt có thói quen kiểm chứng thông tin sản phẩm trước khi "xuống tiền". Ảnh: Du Lam
Nội dung video tiếp tục khẳng định sức ảnh hưởng lớn. Có tới 39% người dùng thường xuyên xem các video đánh giá (review) hoặc hướng dẫn sử dụng trên các nền tảng phổ biến như YouTube, TikTok và Facebook.
Ông Mark Zagorski, CEO của DoubleVerify nhận định sức hấp dẫn của quảng cáo mạng xã hội đến từ khả năng kết hợp giữa giải trí, tính cộng đồng và trải nghiệm cá nhân hóa. Tuy nhiên, khi các nền tảng này ngày càng mở rộng, yêu cầu về tính minh bạch và niềm tin cũng trở nên cấp thiết hơn.
Báo cáo đánh giá Việt Nam là một trong những thị trường chịu ảnh hưởng mạnh mẽ nhất từ mạng xã hội tại khu vực Đông Nam Á, với tâm lý mua sắm chịu tác động lớn từ số đông. 48% người tiêu dùng cho biết họ mua sản phẩm dựa trên phản hồi tích cực từ cộng đồng mạng.
Đáng chú ý, các cộng đồng trực tuyến (nhóm game, nuôi dạy con, phong cách sống...) đang trở thành trung tâm ảnh hưởng mới. 59% người dùng theo dõi các nhóm này và 39% đã từng mua sản phẩm được quảng bá trong đó. Thậm chí, 37% người tiêu dùng tin tưởng khuyến nghị từ cộng đồng hơn là sự chứng thực của người nổi tiếng.
Về phía những người có sức ảnh hưởng (Influencer), nhóm Macro Influencer (từ 100 nghìn đến 1 triệu người theo dõi) ghi nhận hiệu quả cao nhất. Nhóm này đạt mức độ tương tác 39%, vượt xa mức trung bình 28% của khu vực Châu Á - Thái Bình Dương. Trong khi đó, nhóm Mega Influencer (trên 1 triệu người theo dõi) có tác động đáng kể đến quyết định mua hàng của 32% người dùng.
Về thời lượng sử dụng, Việt Nam thuộc nhóm thị trường năng động nhất khu vực. YouTube và Facebook dẫn đầu khi chiếm 81% lượng thời gian sử dụng hàng tuần của người dùng. Ứng dụng nhắn tin Zalo theo sát với tỷ lệ 76%.
Nền tảng video ngắn TikTok tiếp tục tăng trưởng mạnh với 67% thời gian sử dụng, đặc biệt phổ biến trong nhóm người dùng trẻ tuổi.
Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI) cũng mang đến những thách thức mới. 64% người tiêu dùng Việt cho biết họ đã bắt gặp nội dung do AI tạo ra trên mạng xã hội. Điều này khiến việc phân biệt giữa nội dung do con người và máy tạo ra trở nên khó khăn, ảnh hưởng đến tính xác thực của thông tin.
Đối với các nhà tiếp thị, việc tiếp cận đúng đối tượng khán giả đang là thách thức hàng đầu (48%), xếp sau là khó khăn trong việc theo dõi sự biến động liên tục của nội dung số.
Làm gì để tránh bị lừa đảo khi mua hàng trực tuyến?
Một trong những môi trường thuận lợi để những kẻ bất chính thực hiện hành vi lừa đảo là mua hàng trên mạng xã hội và các trang thương mại điện tử.
Những việc trước đây phải mất nhiều ngày để thực hiện thì giờ đây kẻ lừa đảo chỉ mất vài phút để tạo ra. Một báo cáo mới từ Microsoft chỉ ra, chỉ trong năm ngoái, họ đã gỡ bỏ gần 500 tên miền web độc hại và ngăn chặn khoảng 1,6 triệu nỗ lực đăng ký bot mỗi giờ.
Vasu Jakkal - Phó Chủ tịch Tập đoàn Microsoft Security chia sẻ: "Năm ngoái, chúng tôi đã theo dõi 300 nhóm tội phạm tài chính và quốc gia riêng biệt. Năm nay, chúng tôi theo dõi 1.500 nhóm".
Sự gia tăng loại tội phạm này phần lớn là do AI tạo ra, công nghệ này đã đơn giản hóa quy trình tạo trang web bằng cách mua một bộ công cụ trên web. Đó là một dây chuyền lắp ráp, xây dựng phần mềm độc hại, xây dựng cơ sở hạ tầng và lưu trữ trang web.
Jakkal giải thích rằng AI không chỉ giúp thiết lập các trang web gian lận mà còn giúp chúng đáng tin cậy hơn. Cô cho biết thêm: "Những kẻ lừa đảo sử dụng AI tạo ra để tạo mô tả sản phẩm, hình ảnh, đánh giá và thậm chí là video của người có sức ảnh hưởng như một phần của chiến lược kỹ thuật xã hội để lừa người mua sắm Online tin rằng họ đang là một doanh nghiệp hợp pháp, trong khi thực tế là chúng ta đang bị dụ vào một cái bẫy kỹ thuật số".
Một chiến thuật khác được nêu trong báo cáo của Microsoft là mạo danh tên miền. Những kẻ lừa đảo tạo ra một bản sao gần như hoàn hảo của địa chỉ trang web hợp pháp, đôi khi chỉ thay đổi một chữ cái, để lừa người tiêu dùng cung cấp tiền và thông tin.
Ngoài việc nâng cao nhận thức về những trò lừa đảo này, công ty đang giới thiệu các công cụ mới để giúp bảo vệ khách hàng của họ. Trình duyệt web của Microsoft, Microsoft Edge, hiện có tính năng bảo vệ chống đánh máy và mạo danh tên miền, nhắc nhở người dùng kiểm tra URL của trang web nếu chương trình nghi ngờ có thể có lỗi chính tả. Trình duyệt cũng sử dụng máy học để chặn các trang web có khả năng gây hại trước khi người dùng truy cập trang chủ.
Hiện nay, những kẻ lừa đảo thường lợi dụng tâm lý muốn mua được hàng với giá rẻ hoặc sự tin tưởng vào các thương hiệu giả mạo để thực hiện hành vi gian lận. Vì vậy, việc trang bị cho mình những kiến thức cần thiết để nhận diện và tránh rơi vào các tình huống này là vô cùng cần thiết.
Mẹo giữ an toàn khi mua sắm online
Khi mua sắm online trên web hay tất cả các nên tảng để tránh rủi ro bị lừa đảo, người tiêu dùng nên "ghi nhớ" một số mẹo an toàn dưới đây:
Cảnh giác với việc mua hàng bốc đồng
Những kẻ lừa đảo sẽ cố gắng sử dụng các chiến thuật gây áp lực như giao dịch "có thời hạn" và bộ đếm thời gian đếm ngược để khiến bạn mua sắm nhanh chóng. Hãy dành chút thời gian để dừng lại và đảm bảo rằng trang web đang truy cập là trang web thật.
Kiểm tra tên miền trong URL
Một số trang web lừa đảo sẽ cố gắng bắt chước các công ty gốc. Nhưng vì họ không sở hữu tên miền nên thường thấy một url hơi khác nhưng khó có thể nhận ra.
Đừng dựa vào các liên kết mạng xã hội
Nếu đang chuyển từ một ứng dụng sang một trang web mua sắm, hãy đóng trang mở tự động và thử tìm trang đó một cách độc lập trên trình duyệt web. Đặc biệt không nên ấn và đường link vì khả năng sẽ bị hack thông tin và số tiền có trong tài khoản ngân hàng của bạn.
Kiểm tra đánh giá
Các trang web gian lận sẽ sử dụng đánh giá giả để làm cho sản phẩm có vẻ như thật. Hãy chú ý đến các cụm từ hoặc cách diễn đạt tương tự trong đánh giá hoặc số lượng đánh giá năm sao quá nhiều.
Không sử dụng thẻ ghi nợ để mua sắm trực tuyến
Khi mua sắm trực tuyến, việc lựa chọn phương thức thanh toán an toàn là rất quan trọng. Thẻ ghi nợ mặc dù tiện lợi nhưng lại tiềm ẩn nhiều rủi ro. Nếu thông tin thẻ bị đánh cắp, kẻ gian có thể rút hết tiền trong tài khoản của bạn. Vì vậy, để bảo vệ tài sản, bạn nên ưu tiên sử dụng thẻ tín dụng, ứng dụng thanh toán di động hoặc ví điện tử, những phương thức thanh toán có lớp bảo mật cao hơn và nhiều tính năng bảo vệ người dùng hơn.
78% người mua hàng trên các nền tảng số tại Việt Nam là nhân viên văn phòng
Tại sự kiện thương mại điện tử do TikTok tổ chức cuối tuần qua ở Hà Nội, bà Lê Minh Trang, đại diện công ty nghiên cứu thị trường Nielsen, đánh giá nền kinh tế số có thể coi là một trong những động lực tăng trưởng chính của Việt Nam.
Trong số này, thương mại điện tử (TMĐT) là một trong những mảng lớn nhất. Theo báo cáo Thương mại điện tử Việt Nam 2023 của Bộ Công Thương, từ 2018 đến 2023, tăng trưởng của quy mô thị trường bán lẻ TMĐT liên tục ở mức hai con số, từ 16% đến 25%, trong đó năm 2023 có thể đạt quy mô 20,5 tỷ USD.
Để làm rõ hơn chân dung người mua hàng trực tuyến tại Việt Nam, Nielsen năm 2023 cũng đã khảo sát người tiêu dùng tại bốn thành phố lớn gồm Hà Nội, TP HCM, Đà Nẵng, Hải Phòng. Kết quả cho thấy, người mua hàng online đa phần là người trẻ, tuổi trung bình 31, trong đó 58% là nữ, 83% có trình độ đại học trở lên.
Về nghề nghiệp, 78% người mua hàng trực tuyến là nhân viên văn phòng, trong khi chỉ 12% là lao động tự do, 6% là sinh viên. Kết quả cũng cho thấy phần lớn người mua hàng online đã kết hôn, với tỷ lên 71%, và 68% có thu nhập hộ gia đình trên 15 triệu đồng.
Một xu hướng lớn cũng được Nielsen chỉ ra là Shoppertainment, tức giải trí kết hợp mua sắm, điển hình là phát trực tiếp (livestream) trên sàn TMĐT tại Việt Nam. Hình thức này nở rộ thời gian qua, thu hút người dùng bởi khả năng dễ tương tác với bên bán, xem sản phẩm chi tiết và có nhiều phiên mang tính giải trí cao. 64% người được hỏi nói đã mua hàng "vô thức" khi xem livestream.
Một số thống kê về chân dung người mua hàng trực tuyến tại Việt Nam của Nielsen.
Tại sự kiện, đại diện TikTok đánh giá xu hướng mua sắm kết hợp giải trí, cùng video ngắn có tác động đến hành vi mua hàng của người dùng. Theo thống kê của đơn vị này đến hết tháng 11/2023, có hơn 2,8 triệu doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa tại Việt Nam đang hoạt động trên nền tảng.
84% người được khảo sát lo ngại chất lượng hàng hóa cũng như việc không thể kiểm tra sản phẩm, trong khi 68% lo ngại yếu tố về giao hàng như chi phí cao, thời gian kéo dài. 59% cho biết họ không tin tưởng người bán hàng trực tuyến hoặc từng có trải nghiệm không tốt. Ngành hàng công nghệ là một trong những ngành có mức giảm lớn nhất, do người dùng hiện có thể dễ dàng ra cửa hàng để trải nghiệm thực tế và xem kỹ hơn sản phẩm trước khi mua.
